Turizam i Kultura |
|
| |
| |
|
Turizam
|
|
Turisticki potencijali Opštine Plandište
Kulturno-istorijski potencijali opštine Dvorac Kapetanovo - sagradio ga je vlastelin Bela Botka 1904. godine, spratna zgrada u pseudosrednjevekovnom stilu (spomenik kulture)-privatna svojina,
Kastel u Hajducici - po zvanicnim podacima vlastelin Lazar Dundjerski ga je sagradio 1911. godine (spomenik kulture), vlasnik PDP "Hajducica" iz Hajducice
Dvorac Jagodic na salašu Jagodic, takozvani "poljski dvorac" sagradjen 1835. Ondašnje vlasništvo spahije Petra Jagodica, a danas DP "Jagodic" sa salaša Jagodic.
Dva dvorca u Starom Lecu koje koristi Dom za duševno obolela lica "1. oktobar", sagradjeni su 1890. a sagradio ga je ondašnji posednik sela Pal Danijel i drugi 1894. vlasništvo Janoša Danijela -(spomenik kulture).
Zgrada Skupštine opštine u Plandištu sagradjena 1889.godine, tada vlasništvo veleposednika Vozinga iz Budimpešte i Zgrada Opštinskog suda takodje u Plandištu sagradjena 1908.(predhodna zaštita)
Park u Velikom Gaju kog cine Veliki i Mali park ima površinu od preko 6ha podignut krajem 18 veka (prirodni spomenik kulture - III kategorije
-ZNACAJNO PRIRODNO DOBRO. To je jedan od retkih preostalih starih parkova u Vojvodini. Bio je projektovan u mešovitom stilu, sa bogatim parterima u klasicnom stilu oko zgrade dvorca koji se nekada nalazio u sklopu dvorca i prostranim vecim delom parka koji je bio slobodno rešen u engleskom pejzažnom stilu. Park danas ima vrednost prvenstveno zbog vrednih primeraka ocuvane dendrofrole znatne starosti i impozantnih dimenzija. Od vrtno-arhitektonskih elemenata sacuvani su delovi starog zida koji je opasivao park i ostatci ribnjaka u južnom delu. Park dvorca u Hajducici je jedan od najocuvanijih vrednih predstavnika vrtne umetnosti 19 veka na teritoriji Srbije sa dvorštem u sredini i bazenom (prirodni spomenik kulture - druga kategorija
- PRIRODNO DOBRO OD VELIKOG ZNACAJA) ukupne površine blizu 6ha. Tipican je primerak mešovitog stila koji je dominirao u vrtnoj arhitekturi 19 veka , nastalog kombinovanjem elemenata fransuskog (klasicnog) i engleskog (pejzažnog) stila. U ovom parku ima vrednih primeraka ocuvane dendroflore znatne starosti i impozantnih dimenzija, retkoh za ovo podrucje. Park dvorca Jagodic star preko 100 godina je takodje mešovitog stila sa ocuvanom dendroflorom (prirodni spomenik kulture III kategorija
-ZNACAJNO PRIRODNO DOBRO). Ukupna površina je preko 8,5ha. Park cini celinu sa zgradom dvorca. 13 ikona sa Carskim dverima u Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Velikom Gaju sa kraja 18 veka(spomenici kulture) par ikona u Kupiniku iz 1882. autora Aleksandra Svilengošica iz Modosa (Jasa Tomic)-poklonjene SPS (1935) Srpska pravoslavna crkva u Margiti (1833-1836) i Rumunska pravoslavna crkva u Margiti (1899), Katolicka crkva u Hajducici (s kraja 19 veka), Srpska pravoslavna crkva u Velikom Gaju (1850-1854) i Srpska pravoslavna crkva u Haducici (1936-1939) koja je u sastavu Manastira "Svetog Arhangela Mihaila"(1985).
Lovni potencijali
Prostrani ritovi pogodna su staništa odredjenih vrsta životinjskog sveta (srne, zecevi, lisice, tekunice, fazani, poljske jarebice, prepelice itd); lov je organizovan u okviru Lovackog udruženja "Brzava" iz Plandišta koji imaju svoje sekcije u 12 naselja (oko 700 clanova).
Ribolovni potencijal
Kanalska mreza (ukupna dužina od 501 km i gustina 1308m/km2): reka Brzava -dužine 20 km u opstini Plandište, reka Moravica -12 km kroz opštinu, reka Rojga 12 km kroz opštinu. Kanal Dunav-Tisa-Dunav dužina u granicama opštine 30 km, Karasonijev kanal i Sulhov kanal (13km).
Tranzitni potencijal
Kopneni saobracaj (železnicki i drumski): kroz opštinu Plandište prolazi železnicka linija 271 Zrenjanin-Vršac-Bela Crkva koja se u Zrenjaninu spaja sa linijom 261 (Novi Sad-Zrenjanin) i 270 (Beograd-Kikinda), a u Vršcu se linija 271 spaja sa železnickom linijom 280 (Beograd-Bukurest) magistralni put Zrenjanin-Vršac u dužini od 31km sa kog se može direktno ukljuciti na magistralne puteve Zrenjanin-Kikinda, Zrenjanin-Novi Sad i Zrenjanin-Beograd, a u Vršcu na magistralne puteve Vršac-Beograd, Vršac-Bela Crkva i Vršac-Bukurest. Sva naselja u opštini su povezana lokalnim putevima, sem salaša Laudonovac (pošljuncana staza).
Zdravstveno-rekreativni potencijali
U Jermenovcima 1973. otvorena je banja sa lekovitom termalnom vodom (prestala sa radom); indikovana termalna lekovita voda do danas nije eksplatisana.
Nauticki
Kanal Dunav-Tisa-Dunav
Ekološki
Opština ima nadaleko cuvenu ružu vetrova koja obezbedjuje stalni dotok oksigeniziranog i jonizovanog šumskog vazduha bez sadržaja patogenih klisa i otrpovnih materija Sajamsko-manifestacioni nema. U planu je organizacija medjuopstinške manifestasije "Dani ribara" (Plandište i Alibunar) na kanalau Dunav-Tisa-Dunav
Otvoreni tereni (10 fudbalskih terena, i po 1 rukometni, odbojkaški i košarkaški) zatvoreni tereni (fiskulturna sala OŠ "Dositej Obradovic" -košarka, fiskulturne sale osnovnih škola u Hajducici "Jovan Jovanovic Zmaj" i u Velikoj Gredi "Jovan Sterija Popovic" i sala Karate kluba u Plandištu sa tatamijem ali bez svlacionice i mesta za gledaoce.
Sportski
Srpska pravoslavna crkva u Velikom Gaju (1850-1854) sa 13 ikona i Carskim dverima pod zaštitom države Manastir "Svetog Arhangela Mihaila" (metoh Hilandara sa manastirskom crkvom (1936-1939) i manastirskim konakom u Hajducici. Srpska pravoslavna srkva u Margiti (1833-1836) Rumunska pravoslavna srkva u Margiti (1899), Katolicka srkva u Jermenovcima (1866) Katolicka srkva u Hajducici (s kraja 19 veka),
Hotelsko-ugostiteljski kapaciteti
Motel "Platan" u Plandištu sa 26 ležaja smeštajnog kapaciteta, restoranom (200 sedista) i letnjom terasom (60 sedišta); Plandište,Zrenjaninski put bb, telefon 013/861-125.U opštini ima preko 30 privatnih ugostiteljskih objekata
Program razvoja turizma
Skupština opštine Plandište je na 17 sednici 26.11. 1999. godine donela Program razvoja opštine Plandište za period od 1999. do 2005. godine u okviru kojeg je i program razvoja turizma za isti period. Do kraja ove godine izradice Program razvoja opštine u kome ce znacajno mesto naci seoski turizam, sa brendom -dvorci, parkovi, nezagadjena sredina i zdrava trpeza. Ostali razvojni programi u oblasti turuzma lovni turizam - formiranje rezervata, izgradnj a fazanerije, uredjenje lovišta, poboljšanje stanišnih uslova i sl. Razvoj sportsko-ribolovnog turizma formiranjem jedinstvenog prirodnog rezervata biljnog i životinj kog sveta izletnicki i seoski turizam formiranjem nekoliko lokaliteta (za ribolovce, lovše, sportiste, organizovanu posetu dece i omladine)
|
|
| |
Spisak kulturnih dobara (pokretnih i nepokretnih) i dobara sa predhodnom zaštitom
NEPOKRETNA KULTURNA DOBRA Spomenici kulture: Kaštel u Hajdučici, vlasnik PDP "Hajdučica " iz Hajdučice, Kapetanovo KO Stari Lec, vlasnik Jovanović Zvonimir, Dvorac Jagodić , salas Jagodić, korisnik i vlasnik DP "trudbenik" S. Lec
POKRETNA KULTURNA DOBRA Umetničko-istorijska dela: 13 ikona sa carskim dverima u Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Velikom Gaju - korisnik SPC
DOBRA KOJA UŽIVAJU PREDHODNU ZAŠTITU Zgrada Skupštine opštine u Plandištu, državna svojina, korisnik SO Plandište Zgrada Suda u Plandištu, državna svojina, korisnik Opštinski sud u Vršcu, Dva dvorca u Starom Lecu koja koristi Dom za duševna obolela lica "1. oktobar" Stari Lec, državna svojina, korisnik Dom za duševno obolela lica. |
| |
|
| |
| Dvorci |
Kaštel i Hram u Hajducici
Stogodišnji ili možda dvestogodišnji park sa više zaista retkih stabala sa dvorcem u svom centru i jezerom poznatim pod imenom "Ribnjak", svedoci su prošlih vremena. Po zvanicnim podacima na osnovu kojih je hajducicki dvorac zajedno sa parkom stavljen pod zaštitu države kao spomenik kulture sagradjen je 1911. godine. Sagradio ga je Lazar Dundjerski i poklonio ga u miraz svojoj cerki Olgi Jovanovic. Po profesoru Mihalu Rapošu i kustosu vršackog muzeja Feliksu Milekeru dvorac je sagradjen pocetkom 19 veka. Po pisanju profesora Rapoša prvobitno naselje se usled poplava seli 1824. godine na današnju lokaciju bliže vlastelinskom dvorcu. Isti autor dalje navodi da je osnivac sela Damaskin krajem 19 veka svoje imanje zajedno sa dvorcem, parkom, vinogradom, vocnjakom i šumom prodao za 960.000 zlatnika porodici Dundjerski. Vocnjaka i vinograda danas više nema, ali dvorac, park sa jezerom i šuma i dalje su tu. Bez obzira na vreme nastanka dvorca u Hajducici ovo prelepo zdanje je neraskidivi deo prošlosti ovog mesta. Još uvek su živi meštani koji se secaju raskošnih balova koji su se organizovali u dvorcu. Bile su to upravo takve zabave kakve su se u to vreme organizovale na mnogim dvorcima austrougraske monarhije, uz mnogo jela, pica, klasicnu muziku, šetnje romanticnih parova stazama prelepih vrtova. Danas je park omiljeno šetalište svih meštana Hajducice i okoline, jezero pretvoreno u bazen na koji leti dolazi i po nekoliko stotina kupaca iz svih mesta opštine, dvorac sedište Poljoprivrdnog preduzeca "Hajducica", ali i mesto vencanja mladih. Prva slovacka škola pominje se 1810. a prvi ucitelj je bio Jan Benja. Po podacima prf. Mihal Rapoša (Michal Rapoš) autora informacije " Hajducica izmedju 1809. i 1929. (Hajdušica od r. 1809 do r.1929) objavljene u Narodnom kalendaru iz 1929.godine, posrednim putem dolazimo do informacije da je dvorac-kaštel u Hajducici izgradjen pre 1824. jer te godine usled poplava deo meštana se iselio a deo se preselio bliže Kaštelu gde je formirano novo naselje. Dakle Kaštel je vec postojao, mada se zvanicno po informacijama iz Zavoda za zaštitu spomenika pominje 1911. godina kao godina izgradnje Kaštela.
Dvorac Kapetanovo i Dvorci u Starom Lecu
Dvorac Kapetanovo, smešten sa leve strane puta Vršac Zrenjanin, u ataru Starog Leca (Opština Plandište) je sagraden 1904. godine. Sagradio ga je ondašnji župan Botka Bela. Dvorac je spratna zgrada, podužno orjentisana sa dvoslivnim krovom i tri zabata. Prizemlje je zidano u imitaciji cetvrtastih kamenih blokova sa naglašenom i isturenom soklom. Prozori se završavaju polulucno, dok na spratu imaju prelomljeni luk. Zidovi celog sprata i kule su glatko omalterisani, a otvori imaju profilisan pervaz koji prati prelomljeni luk. Na glavnoj ulaznoj fasadi istice se centralni rizalid sa naglašenim lažnim zabatom stepenasto završenim, sa pilastrima na uglovima u spratnoj visini, koji se završavaju iznad visine krovnog venca sa nazubljenim kuglicama. Pilastri se ponavljaju na svim uglovima zgrade. Rizalit je ponovljen i na suprotnoj fasadi. Na cetvrtoj fasadi je visoka cetvrtasta kula sa konzolama i isturenim cik-cak zidom. Ispred centralnog rizalita je istureni jednostavan trem sa cetiri zidana stupca i nekoliko ravnih stepenica. Prozorski otvori, ukrasi, pervazi, kula i kulice na uglovima, krovni venac sa cik-cak linijom i konzolama ukazuju na eklekticku mešavinu istorijskih stilova romanicko-gotickih i klasicistickih elemenata kao nacina gradnje. Graden je u duhu pseudo-srednjovekovnog zamka sa skromnim dimenzijama i kao takav predstavlja redak primerak dvorca na teritoriji Vojvodine. Dvorci ovakve vrste znacajni su za društveno-istorijske i kulturne prilike tog vremena, a u odnosu na spomenicki fond predstavljaju redak primerak dvorca na teritoriji Vojvodine. Najbliže naselje dvorcu Kapetanovo je Stari Lec koji se pominje kao najstarije naselje na podrucju opštine. Naseljen je 1333. godine pod imenom Lec (Locs). Petsto godina od prvog pomena ovu pustaru je držao u zakupu neki Barac. Tu je naselio Bugare a naseljenici su novo naselje nazvali po osnivacu Barachaza. Postajao je do turske vladavine kada je u potpunosti uništen. U prvoj polovini 19-og veka (1838.) ponovo se naseljava Lec (Madarima u XIX-om veku a Srbima pocetkom XX-og veka- 38 porodica dobrovoljaca doveo je Pavle Danijel i Bela Botka) u naselje pod nazivom Stari Lec. U samom naselju postoje dva dvorca koja koristi Dom za duševno obolela lica "1.oktobar" Stari Lec koja uživaju predhodnu zaštitu (imaju spomenicka svojstva). Na salašu Jagodic ispred sela Konak(Opština Secanja) sa leve strane puta Vršac-Zrenjanin, nedaleko od dvorca Kapetanovo, nalazi se dvorac Jagodic registrovan kao spomenik kulture. Izgraden 1835. godine (izgradio ga je spahija Petar Jagodic a pripada tipu "poljskog dvorca" izgradenih na imanju van naselja. Uz dvorac nalazi se park , ostatak nekadašnje park šume, koji nema parkovnu vrednost ali ima nešto specificno a to je da je gotovo u celom sastavu pod koprivicem cija se starost krece od 100 do 120 godina.Kao takva predstavlja izuzetnu vrednost za Vojvodinu.
Ikone u Velikom Gaju
Veliki Gaj je staro naselje cija istorija postojanja nije prekidana od vremena nastanka do danas. Obiluje spomenicima kulture. Još 1965. godine pod zaštitu stavljeno je 13 ikona sa Carskim dverima koja pripadaju Srpskoj pravoslavnoj crkvi. I sama crkva u naselju tretira se kao posebna arhitektonska vrednost. zašticene ikone su: Bogorodica sa Hristom iz 1773, Sveti Nikola, Isus Hristos, Jovan Krstitelj, Carske dveri, Ikona sa žitijem svetog Nikole, Raspece Hristovo, Apostoli Petar i Pavle, Arhandjeli Mihajlo i Gavrilo, Rodjenje Bogorodice, Isus Hristos i Bogorodica sa Hristom. U crkvi postoji i Oktoih , štampan 1644. u Lavovu i jedna Horologija (casoslov), štampana u Lavovu 1692. u kojoj postoji vrlo necitak zapis iz 1696. g. Velik Gaj ima i prirodni spomenik kulture - to je veliki park smešten u centru naselja, nedaleko od crkve na površini blizu 5 hektara . Podignut je krajem XVIII veka oko Kaštela spahije Josifa Malenice (dvorac je srušen nakon Drugog svetskog rata i izgradjen Dom kulture). Krajem XIX veka park je otkupio baron Ernest Danijel po usmenim podacima Miloševa, kustosa Narodnog muzeja u Vršcu. U jugoistocnom delu parka je staro jezero - ostatak nekadašnjeg ribnjaka. U malom parku koje nema parkovnu vrednost, stablo HRASTA LUŽNJAKA proglašeno je prirodim spomenikom, star je oko 220 do 270 godina, obima stabla 3 i visine 18 metara.
Vile u Velikoj Gredi
Po arhitektonskim rešenjima pomenucemo dve vile iz perioda izmedju dva svetska rata. Prvi vlasnici bili su Birg Konrad i Faul Adam. Postoji i neproverena prica da je u jednoj od vila pronadeno blago velike vrednosti.
Zeleznicka stanica, Letnjikovac (Opstina), Opstina (Sud) u Plandistu
Plandište nema spomenika kulture ni prirodnih retkosti koji su pod zaštitom države. Po vremenu nastanka izdvajamo letnjikovac, vlasništvo veleposednika Vožinga iz Budimpešte, koji je sagraden 1889.godine- to je zgrada današnje opštine, železnicku stanicu sagradenu 1891. u terezijanskom stilu i zgradu suda sagradenu 1908. u kojoj je bilo sedište zicidorfske opštine, sa stanom beležnika u delu gde je danas nalazi katastar.
Hram u Kupiniku
U Letopisu SPC naišli smo na zanimljive beleške od 20. septembra 1991. godine koje prenosimo u celini: U knjizi "Popis slikarskih i vajarskih dela ... na podrucju Banata " štampane 1981. u Novom sadu na strani 41. i 42. pod naslovom Kupinik, navedeni su sledeci podaci..... da je selo nekada bilo spahijsko dobro, da je posle Prvog svetskog rata, naseljeno slovenskim dobrovoljcima i optantima iz Madarske. Hram je podignut 1935. u srpsko-vizantijskoj tradiciji, a u stilu Lazarice (Lazarica je pridvorna crkva kneza Lazara u Kruševcu posvecena sv. Stefanu, sagradjena izmedu 1377/78 i 1381. Pripada srpskom graditeljstvu moravskog stila; više puta obnavljana, a poslednja restauracija izvršena 1904 -1908). Nekoliko ikona je "molovao" 1882. Aleksa Svilengošic iz Modoša, sadašnjeg naselja Jaše Tomic i da je ovo svakako prilog nekog vernika.
|
|
| |
| Parkovi |
O parkovima u Opštini Plandište autora: Jasne Korac "STARI PARKOVI BANATA"
Stari park u Velikom Gaju
U južnom Banatu, uz samu rumunsku granicu, na oko 7 km udaljeno od Plandišta nalazi se mesto Veliki Gaj. Naselje ima veoma dugu isatoriju. U pisanim podacima pominje se još 1355. godine pod nazivom Gaj (Drobnjakovic B., Mileker F., 1929.). Izmedju 1660. i 1666. godine se navodi kao cisto srpsko mesato pod nazivom Veliki Gaj (Popovoc D., 1936). Na karati Banata iz 1853. naselje je zabeleženo kao Gross-Gaj), a 1878 kao Nagy Gaj (Markovic M., 1966). Od 1919. godine u pisanim izvorima se nalazi ponovo pod nazivom Veliki Gaj. Podaci iz 1355. godine navode da je Gaj bio imanje Betlena Boka i njegovog sina Petra (Drobnjakovic B., Mileker F., 1929.). Erdeljski knez 1597. godine poklanja Gaj Andreju Barcaju. Veliki deo sredjovekovne istorije mesta malo je poznat. Godine 1781. Gaj kupuje temišvarski plemid Josif Malenica (Popovic D., 1990). Pretposatavlja se da je on podigao dvorac na ivici postojece pretežno hrasatove šume, po kojoj je mesto i dobilo ime, ciji je deo preuredio u park. Godine 1885. imanje postaje vlasništvo barona Ernesta Danijela, koj je bio najveci veleposednik u kraju (Borovszky S. et. al., 1911) Posle drugog svetskog rata dvorac je srušen, a od njegovog materiala sazidan je Dom kulture sa druge satrane ulice, u malom parku. Sa prednje (jugozapadne) satrane park je bio ogradjen niskim zidom od opeke na kome su se na pravilnim rastojanjima nalazili gvozdeni satubovi sa ukrasima. Glavna kapija parka bila je od gvozdja, raskošno ukrašena. Osatatak parka bio je opasan visokim zidom od opeke, ciji se ostaci i sada nalaze na severozapadnoj granici parka.
Park je bio projekatovan u mešovitom stilu. Deo parka oko dvorca bio je uredjen u klasicnom satilu sa naglašenom simetrijom. Sa severoisatocne satrane dvorca se nalazio cvetni parter kružnog oblika, oivicen bordurom od nisko rezanog šimsira o cemu svedoce osataci, sad vec prestarelog, šimsira. Ovaj deo parka nije ocuvan. Na arhivskim fotografijama se zapaža da se u ivicnim delovima cvetnog pertera nalazio veliki broj palmi u saksijama. Veci deo parka, koji je okruživao klasicno rešeni parterni deo, bio je uredjen u pejzažnom satilu i prostirao se na velikoj površini. Od cenatralnog klasicno uradjenog platoa polazile su simeatricno posatavljene setne sataze koje su vodile u pejzažno uredjeni deo parka. Analogno osatalim parkovima tog satila iz istog perioda, može se predpostaviti da je veliki deo parka, projekatovan u pejzažnom stilu, imao brojne setne sataze i odmorišta, ali njihov tacan raspored nije poznat, kao ni prvobiatna površina parka. Sada se preostali deo starog parka prostire na 4,85 ha. U jugoistocnom delu parka se nalazi veštacki stvoreno brdašce ispod koga se nalazila ledara. Izdignuta površina predstavljala je vidikovac, odakle se pružao pogled na uredjen ribnjak koji se nalazi istocno od ledare. Vodena površina je verovatno predstavljala jedan od najlepših motiva u parku. Može se pretpostaviati da se u njenoj blizini nalazilo odmorište sa klupama. Stari vrtno-arhitektonski elemenati u parku nisu ocuvani. Pretpostavlja se da su bili raskošni, u skladu sa bogatsatvom i visokim društvenim položajem vlasnika imanja. Stilska ograda od opeke i gvoždja je u najlepšem delu porušena. Podignuata je nova ograda sa prednje satrane parka, koja stilski ne odgovara celini. U parku se nalazio staklenik i objekat za smeštaj alata za održavanje parka, ali oni nisu ocuvani. Ribnjak je u potpuno zapuštenom stanju, obrušenih ivica, sa malo ustajale barske vode, u ivicnim delovima obrastao trskom. Sataze unuatar parka, prvobiatno pošljuncane, sada su zemljane i u pojedinim delovima su zarasle podrastom drveca, bršljanom i korovom. Odumiranjem funkcija pojedinih delova parka (ribnjak, ledara i dr.) i stvaranjem novih, znatno su izmeljene trase staze u pojedinim delovima parka. Sada se u ivicnim delovima parka nalazi kružna sataza koja prati obodne delove parka, a u severnom delu se nastavlja u aleju lipa i divljeg kestena. Duž glavne kružne sataze su postavljene drvene klupe savremenog dizajna. Dendroflora parka je bila veoma bogata. Sacuvani podaci svedoce da su se u parku nalazila stabla retkih i egzoticnih vrsta - ginka, smrce, Vajmutovog bora, crnog bora, virdzinijske kleke, tise, maklure, koprivica, crnog oraha, gledicija i paulovnije. Sada se u parku nalazi svega 20 vrsta drveca. Najviše su zastupljeni visoki lišcari. Visoki cetinari se nisu održali, osim par stabala crnog bora. Niski lišcari i žbunaste vrste u parku više nisu prisutni usled velike zasene, osim ostataka šimsira u delu gde se nekad nalazio cvetni perter. Autohtone vrete se izdvajaju satablima velikih dimenzija i starosati. Gorostasni primerci hrasta lužinjaka su najviše zasatupljeni u istocnom delu parka, pored ostatka ribnjaka. Staro stablo piramidalne forme iste vrste se nalazi u centralnom delu parka. U parku se nalazi više starih primeraka veza, poljskog jasena, klena, mleca i gorskog javora ravnomerno rasporedjenih po parkovskoj površini. Od starih stabala, preosatalih iz vremana podizanja parka, veoma je inateresantno stablo mecije leske u zapadnom delu parka. Stablo je impozanatnih dimenzija i pravilnog habitusa. Redovno i obilno plodonosi. U severoistocnom delu parka nalazi se manja grupa stabala mecije leske, a takodje velike starosati, ali nešto slabijih estetskih vrednosti. U Njihovoj blizini nalazi se staro stablo sofore i jedno stablo domaceg oraha. Duž cele severne ivice parka, prostire se pravilna šetna aleja koju gradi stari drvored srebrnasate lipe sa severne strane i drvored divljeg kestena sa južne strane aleje. Izmedju satabala divljeg kesatena nalazi se jedno satablo javorolisnog platana velike starosati, impozanatnih dimenzija i odlicnog zdravstvenog stanja. U zapadnom delu parka, u blizini mesta gde se nekada nalazio cvetni parter pored dvorca, zasadjen je mladji drvored katalpe koji polukružno prati šetnu satazu od glavnog ulaza u park ka njegovom severnom delu, gde se spaja sa alejom lipa i divljeg kestena. Stabla su osrednje vitalnosti i dekorativnosti. Osim navedenih stabala vece vrednosti, prvenstveno usled starosti, velikih dimenzija i estetskih odlika, ostatak parka uglavnom cine stabla razlicite starosti, nastala spontanim razmnožavanjem nekada zasadjenih stabala, medju kojima dominira americki koprivic a sa znatno manje primeraka su zasatupljeni pajavac, klen, mlec, bagrem, dženarika i dr. U zapuštenijim delovima parka, u kojima je gustina sklopa dozvoljavala, razvio se donji sprat koga uglavnom cini gust podrast americkog koprivica. Površina parka je prekrivena bršljenom i mestimicno vinkom. Usled velike gustine sklopa drveca, travnjak više nije zastupljen. Satari park u Velikom Gaj stavljen je pod zaštiatu kao prirodni spomenik vrtne arhitekture 1973. godine. Skupštinskom odlukom iz 2003. godine Opština Plandište je, u skladu sa važecim zakonom, a na predlog Zavoda za zaštiatu prirode Srbije, svrstala park u znacjna prirodna dobra (prirodno dobro trece kategorije).
Park dvorca u Hajducici
Hajducica se nalazi u jugoistocom delu Banata. Mesto je udaljeno od Vršca 35 km, a od Zrejanina oko 60 km. Pominje se u pisanim podacima kao naseljeno mesto jos 1405. godine pod nazivom Herchekios (Drobnjakovic B. M., Mileker F., 1929). Siladji Ladislav (Svilojevic Mihailo), vojni zapovednik Beograda, ga 1465. godine dobija kao kraljevsku donaciju, ali mesto propada za vreme Turaka. Pod nazivom Istvan medja naselje se pominje u dokumentima izmedju 1715. i 1720. godine kao nenaseljena pustara. Sa težnjom da se ponovo naseli, 1774. godine dobro je ustupljeno vojnim invalidima. Kasnije je dobro davano u zakup. Oko 1800. godine posataje imanje Damaskin Ljubomira Satevana. Posed nasledzuje Anatonije Damaskin. U dokumenatima se mesto pominje 1809. godine pod nazivom Istvan-falva, 1853. kao Hadusica 1861. Ajducica, 1881. kao Istvanolgy, a kasnije se javljaju nazivi Hajducka greda, pa Hajducica. Pocetkom devedeseatih godina XIX veka porodica Damaskin je ceo posed - 4000 jutara oranica, 100 jutara sume, cetiri majura, stari dvorac sa parkom, velikim vocnjakom i vinogradom prodala Lazaru Dundjerskom za 670 000 dukata. Dundjerski je 1901. godine podigao novi prizemni dvorac u klasicistickom stilu, po ugledu na svoj dvorac u Celarevu (Backa), u blizini satarog dvorca koga je podigao Damaskin. Gradjevina ima istureni portik na glavnoj fasadi sa cetiri dorska stuba, koji nose jednostavno rešen timpanon. Stepenište i kolska rampa koji vode preko ovog trema uvode kroz dvokrilna vrata u hol i svecanu salu dvorca iz koje se preko velike terase izlazi u vrat na suproatnoj strani dvorca. Izgradnja dvorca bila je prcena podizanjem raskošnog parka oko njega. Cerka Lazara Dundjerskog, Olga, donosi u miraz imanje Haducicu udajom za Satevana Jovanovica nakon smrti njenog muža, na posed udovice Olge Jvanovic se 1921. godine naselilo 70 porodica dobrovoljaca sa Solunskog fronata, mahom Hercegovaca. Pred drugi svetski rat imanje nasledjuje cerka Olge i Satevana .Jovanovica i donosi ga u miraz udajom za za Vladu Ilica, industrijalca iz Beograda. Posle drugog svetskog rata imanje je konfiskovano od Vlade Ilica i na njemu je osnovano poljoprivredno dobro "Prvi maj'. Koje je, prolazilo kroz razne transformacije izraslo u današnje poljoprivredno preduzece "Hajducica" cije su kancelarije smeštene u zgradi dvorca.
Park dvorca u Hajducici je jedan od najocuvanijih vrednih predstavnika vratne umetnosati sa pocetka XX veka na teritoriji Vojvodine i Srbije uopšte. Tipican je primer mešovitog stila koji je dominirao u vrtnoj arhitekturi toga vremena, nastalog kombinovanjem elemenata klasicnog i pejzažnog stila. Park cini celinu sa zgradom dvorca, ciji je kulturno-isatorijski znacaj velik, zbog cega je dvorac satavljen pod zašatitu države 1984. godine Rešenjem Pokrajinskog zavoda za zaštiatu spomenika kulture iz Novog Sada. Zbog znacenja koji ovaj park ima usled svoje starosti, stilskog oblikovanja i kapitalnih i retkih primeraka dendroflore velike starosati, Park dvorca u Hajducici je stavljen pod zaštitu kao prirodni spomenik vrtne arhitekture 1973. godine. Nakon revizije zašticenih prirodnih dobara koju je izvršio Zavod za zaštiatu prirode Srbije. Skupština opšatine Plandište je donela Odluku o daljoj zaštiati parka 2003. godine, svrštavsi ga u prirodno dobro od velikog znacaja (prirodno dobro druge kategori|e), u skladu sa važecim zakonom. Park dvorca u Hajducici je projektovan u mešovitom stilu. Deo parka neposredno oko zgrade dvorca bio je uredjen u klasicnom stilu, sa bogatim cvetnim parterima oivicenim bordurama od nisko rezanog šimšira o cemu svedoce ostaci šimšira, arhivski podaci i stare fotografije. Klasicno uredjeni delovi parka ispred i iza dvorca, ispred glavnog ulaza i izlaza iz dvorca u vrt, imali su centralni motiv - cvetnu rondelu sa naglašenom geometrijom, oivicenu platom nasutim rizlom odakle su vodile staze ka pejzažno uredjenom delu parka. Rondele su bile raskošne, naglašavale su luksuz, bogatstvo, moc i visok društveni položaj vlasnika imanja. Imale su izdignut kružni centralni deo na kome su se u letnjim mesecima nalazile palme koje su zimi unosene u staklenike. Na bocnim satranama dvorca nalazile su se manje parterno rešene površine sa lavirintima od šimšira i sa nešto manje cvetnih elemenata, koje su naglašavale pocetke staza ka pejzažnom delu parka, cine blagi prelaz izmedju dva bitno razlicita satila parkovskog urenja. Projektovanjem niskih parternih površina oko zgrade omoguceno je da se iz svih uglova sagleda raskošna arhitektura dvorca. Pravci glavnih staza koje su polazile od dvorca bili su naglašeni kuglasto rezanim šimširima koji su sadjeni na jednakim rastojanjima, cineci pastepen prelaz izmedju pravilno geometrirki rešenih partera u klasicnom stilu i pejzažnog uredjenja ostatka parka. Ovakvo naglašavanje pravca staza ispraceno je duboko u pejzažni deo parka, cime je potpuno postignuto jedinstvo celine. Klasicno uredjeni deo parka ispred dvorca je zadržao površinu koju je imao. Bordure od rezanog šimšira su i dalje prisuatne, ali su oblik i dizajn partera narušeni. Cvetni elementi nisu prisutni. Geometrcki cvetni parter sa zadne satrane dvorca i lavirinti od šimšira i oblikovanih atisa sa bocnih strana gradjevine imaju nešto manju površinu u odnosu na prvobiatno rešene usled prerastanja satabala tise. Veci deo parka, koji je okruživao klasicno rešen parterni deo, bio je urdjen u engleskom pejzažnom stilu. Nekada je imao znatno vecu površinu. U njegovom sastavu se nalazio mali veštacki podignut ribnjak, koji je nakon drugog svetskog rata preuredjen u bazen. Smanjenjem parkovske površine, bazen je ostao izvan parka, na njegovoj južnoj granici. U jugoistocnom delu parka se nalazio drenažni kanal, koji je verovatno imao i funkciju regulacije nivoa vode u ribjaku. Preostala površina parka iznosi 3,73 ha. U severoistocnom delu parka se nalazi dvorac. Pejzažno uredjeni deo parka je sadržao brojne staze i odmorišta. Duž ivicnih delova trasirana je staza koja je pratila granicu parka, naizmenicno se manje ili vise udaljavajuci od nje. Vezu izmedju ove kružne šetne staze i zgrade dvorca, ribnjaka, kao i izmenu ostalih objekata i vrtno-arhiatektonskih elemenata u parku, cinile su brojne poprecne vijugave sataze. Sve sataze u parku su nekada bile nasute sitnom rizlom, a sada su zemljane u vecem delu parka, dok su uprednjem delu, na prilazu od parkinga do zgrade, i glavna poprecna sataza od dvorca ka suprotnom kraju parka do bazena tj, staze koje se sada naj više koriste, izbetonirane. Na zemljnim stazama ivicnjaci, kao važna likovna komponenta, nisu formirani, nego su staze mahom deformisanih ivica obraslih bršljenom i samoniklim podrastom drvenastih vrsta. U centralnom delu parka nalazio se prostrani travnjak, koji se svojim ceonim delom naslanjao na cvetni parter kod terase dvorca. Otvarao je razlicite vizure na park i omogucavao sagledavnje unikatnih egzoticnih satabala koja su bila postavljena po njegovom obodu i zgrade dvorca preko cvetnog partera. A travnik je sada potpuno zarasatao, a o površini koju je zauzimao može se sudiati po potpunom odsustvu starih stabala u cenatralnom delu parka i prisustvu mladjih stabala lišcarskih vrsata cija starost odgovara periodu neadekvatne nege parkovske površine. Sam prilaz zgradi dvorca i parku, takodje je je bio uredjen, kao i putevi koji su povezivali dvorac sa ekonomskim delovima imanja, ergelom konja i železnickom stanicom. Ovi delovi bili su uredjeni sadnjom dvorednih drvoreda uz puteve koji su povezivali objekate, ciji ostaci postoje i sada. Uz puteve i drvorede su se nalazili drenažni kanali za sakupljanje suvišne vode. Nije dovoljno poznat sadrzaj vrtno-arhitektonskih elemenata i objekata u Parku dvorca u Hajducici. Park je verovatno bio opasan zidom sa prikladnim kapijama, ali o tome nama preciznih podataka, ni ostataka zida. A takodje dosatupna dokumentacija ne nudi podatke o vrsti, broju i rasporedu klupa i drugih vrsta odmorišta u parku. Kameni rezbareni postamenti sa vazama za cvece se vide u parternim delovima parka na arhivskim fotografijama, ali je njihov broj i raspored u ostalim delovima parka nepoznat. Postojanje skulptura u parku nije zabeleženo. Arhivski podaci ukazuju da je park nekada u svom sastavu imao veliku staklenu baštu (oranzeriju) korišcenu za potrebe smeštanja egzoticnih biljaka u zimskom periodu koje su leti iznosene u park (palme, agrumi, kaktusi i dr.) i za proizvodnju rasada cveatnih vrsta koje su korišcene za dekoraciju partera oko zgrade dvorca. U neposrednoj blizini dvorca, sa njegove severne i jugozapadne strane, u parku su izgrdjena dva uzvišenja - ledare. Iako je njhova izgradnja atipicna za period nastanka dvorca i parka i Njegov stil, njihova medjusobna blizina i raspored ukazju na to da one najverovatnije nisu bile deo prvobitnog projektantskog rešena i da su imale prvenstveno prakaticnu funkciju za cuvanje namirnica, a da je manje vodjeno racuna o njihovom uklapanju u koncepciju parka. Moguce je da je ledara sa severne strane dvorca (prednja strana) starjta i da je deo prvobitnog idejnog rešena i da joj je namenjena dvosatruka uloga kao uzvišenje koje omogucava lep vidik na raskošni parterni deo parka i kao ledara. Površinski veca i viša ledara, nalazi se sa jugozapadne strane dvorca, gotovo uz same njegove temelje, i sa sigurnošcu se može reci da je nastala kasnije u vec formiranom parku. Dendroflora parka je bila pažljivo birana zato se može zakljuciati po velikom broju retkih i egzoaticnih biljnih vrsta - ginko, crni bor, beli bor, virdzinijska kleka, tisa, crni orah, mecija leska, maklura, crni jasen, beli dud zalosne forme, sofora, gledicija i druge vrste, što ukazuje na želju vlasnika da park izgleda raskošno. Stabla egzota su uglavnom bila sadjena soliterno ili u manjim grupama po obodnim delovima pejzažno uredjenog dela parka, ka prostranom travjaku i cvetnim parterima koji su otvarali široke vizure prema izdvojenim stablima ili uz setne staze, odakle je bilo omoguceno sagledavanje ovih stabala. Pored samog ulaza u dvorac, sa leve strane, zasadjeno je satablo crnog oraha. Ostatak parka sadrzao je lepe primerke i grupe hrasata luznjaka, bele topole, javora, klena, srebrnasate i mleca. Sada dendrofloru parka dvorca u Hajducici cine 34 vrste, varijeteta i forme, zastupljene sa oko 500 stabala, koje su po broju prisutnih primeraka veoma neujednacene. Najvecim delom su zastupljenii visoki liscari. Najzasatupljenija vrsta, koja dominira parkom je americki koprivic sa gotovo polovinom od svih stabala u parku. Iz vrednosti prsnog precnika može se uociti da su to mladja stabla, nastala uglavnom sponatanim unosom u park ili naknadnim podsadjivanjem, i sponatanim razmnožavanjem. Kako je to vrsta koja veoma dobro podnosi uslove staništa, kako visoke podzemne vode u prolecnom delu vegetacije, tako i sušu u letnjim mesecima, kao i ostre zime koje su ceste u ovom delu Banata, ova invazivna vrsta se vremenem dobro adaptirala i veoma razmnožila i ostvarila apsolutnu dominaciju nad sadjenim parkovskim vrstama. Americki koprivic se veoma lako razmnožava semenom, pri cemu su vektori prenosa uglavnom ptice, kojih je u ovom parku puno, obzirom da park predstavlja refugium njihovog stista, jer su sve obližnje šume iskrcene. Vecina stabala celtis occidentalis L. imaju stišnjenu nesrazmernu krošnju, osim onih koja su se razvila na obodnim delovima parka ili uz ivice prednjeg partera, gde je bilo dosta svetlosti, sto potvdjuje cinjenica da su stabla spontano nikla u hladovini vec gustog, gotovo zatvorenog sklopa vec stasalog parka. U perifernim delovima parka, gde je prisutno više svetlosti u donjem spratu, zapažen je gust podrast ove vrste. Sofora se u parku nalazi sa oko 40 stabala. Na rubnom delu prednjeg platoa nalazi se staro stablo velikih dimenzija na cijem deblu precnika 0,85m se jasno raspoznaje mesto kalemljenja, što svedoci o brizljivo biranom sadnom materialu. Srebrnasta lipa je zastupljena stablima razlicite starosati, lepog habiatusa i dobre vitalnosti. U parku je prisutna vecinom u južnom i jugozapadnom delu. Dva najstarja stabla precnika debla od skoro metar se nalaze sa južne i zapadne strane dvorca, u njegovoj blizini. Posebnu vrednost parka predstavljaju primerci crnog jasena veoma velike starosati i impozantnih dimenzija. Najlepši primerak je stablo u jugoistocnom delu parka, u centru kružne parcele koja je uokvirena stazom. Prsni precnik ovog divovskog stabla je 1,6 m, a širina krošnje 25 m. Svi primerci ove vrete su dobre vitalnosti i visokih estetskih odlika, uprkos visokim podzemnim vodama terena, koje po pravilu ova vrsta teže podnosi. Od starih stabala, preosatalih iz vremena podizanja parka, posebnu pažnju zaslužuju stabla crnog bora, belog bora, tise, stablo maklure divovskih dimenzija u istocnom delu parka, stablo ginka, više stabala hrasta lužnjaka, poljskog jasena i mecije leske. Naknadnim podsadjivanjem u park su uneta mladja satabla smrca i bodljivih smrca koja su zakrzljala i nepravilno razvijena usled velike zasene i izvršenog izbora vrsta kojima ne pogoduje zemljište teskog mehanickog sastava, ritskoj smonici, na terenu sa visokim podzemnim vodama koje se duga zadržavaju.
Park Porodice Jagodic
Petar Jagodic, plemic i veleposednik, podžupan i poslanik u Srpskoj narodnoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1835. godine je podigao dvorac u klasicistickom stilu i park oko njega kraj reke Brzave, kod Starog Leca, nedaleko od Konaka, od koga ga deli reka. Još njegovom ocu, Spasoju Jagodicu je 1824. godine dodeljeno plemstvo i grbovnica sa predikatom "od Krnjace", obzirom da je porodica imala veliko imanje u Krnjaci od 1819. Petrov sin, Bogumil Jagodic je nasledio imanje na Brzavi. Njmu je 1897. godine potvrdjeno plemstvo sa prediktom "od Krnjace". Imanje je kasnije vodio Jovan Jagodic, Bogumilov sin, koji je bio agronom, najveci proizvodjac duvana u Vojvodini. Prihvatanjem naprednog nacina proizvodnje i gazdovanja uvecao je svoje imanje. Bio je predsednik udruženja proizvodjaca duvana i udruženja proizvodjaca uljanih bialjaka. Bio je urednik "Gazdinskih novina", pisac ekonomskih rasprava organizator i propagator zadrugarstva u Vojvodini. Bijo je jedan od naj vecih proizvodjaca stoke, gajeci najviše ovce rase merino i cagaja i svinje mangulice. Na imanju je imao ergelu engleskih polukrvnih konja. Posle drugog svetskog rata Zakonom o agrarnoj reformi i nacionalizaciji ceo posed mu je oduzet. Sada dvorac služi kao upravna zgrada PDP "Trudbenik". Unutrašnjost zgrade je pregragdjivanjem prostorija pretvorena u kancelarje. Zgrada kao ni park oko nje godinama nisu održavani i iziskuju obimne radove na obnovi, koju je moguce izvesati na osnovu veoma bogate arhivske gradje, sacuvane zahvaljujuci naslednicima porodice Jagodic. Dvorac pripada grupi poljskih dvoraca, zidan na imanju spahije van urbanizovane sredine. Zgrada je prizemna, a na uglovima se nalaze dva bocna rizalita, koji izgledju kao dve kule, jer su spratne visine i kvadratne osnove i nadvisuju središinji deo dvorca. Objekat se nalazi pod zaštitom države na predlog Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Novog Sada. Park dvorca Jgodic stavlen je pod zaštitu kao prirodni spomenik vrtne arhitekture 1973. godine. Usaglašavajuci akata sa važecim zakonom, Skupština opštine Plandište donela je 2003. godine Odluku o zaštiti parka kao znacajnog prirodnog dobra tj.(dobra trece kategorije). Park dvorca Jagodic je nekada imao znatno vecu površinu. Sadašnja površina iznosi 8,64 ha. Imenje Jagodic se nalazi na niskom ravnicarskom terenu sa visokim podzemnim vodama, neposredno uz reku Brzavu, na teškom, zbijenom zemljištu - ritskoj smonici zaslanjenoj i alkalizovanoj Ovaj tip zemljišta bio je limitirajuci fakator za izbor i opstanak dekorativnih vrsta u parku.
Park je bio projektovan u mešovitom stilu. Prilazni deo od kolskog puta do same zgrade dvorca bio je uredjen prostranim travnjakom koji se uz samu zgradu završavao cvetnim parterom sa dosta elemenata od nisko rezanog oblikovanog šimšira. Slicno dizajnirani parteri okruživali su dvorac sa svih strana. Bili su veoma atraktivni, pretežno sacinjeni od lavirinata od šimšira, o cemu svedoce sacuvane fotografoije i razglednice sa pocetka dvadesetog veka. Parteri u klasicnom stilu nisu ocuvani, jedino se veliki travnjak redovno kosi. Veci deo parka koji je okruživao klasicno rešen parterni deo, bio je uredjen u pejzažnom stilu i prostirao se na velikoj površini zapadno od dvorca. Trase staza, položaj odmorišta, evenatualni objekati i vrtno-arhitektonski elementi u parku nisu ocuvani. Stari katastarski izvori potvrdjuju postojanje velikog ribnjaka u pejzažno uredjenom delu parka zapadno od dvorca. Dendroloski sasatav parka je uprkos dugogodišnjem potpunom izostanku nege, ipak donekle ocuvan. Od starih stabala, preostalih iz vremana podizanja parka, prisutno je još nekoliko primeraka crnog orha neposredno iza dvorca. Stabla su velikih dimenzija i redovno i obilno plodonose, zasipajuci tlo ispod krošnji u jesenjem periodu. U njihovoj blizini nalazi se nekoliko starih stabala gledicije i crvenolisnog javora impozantnih dimenzija i odlicnog zdravstvenog stanja. Nedaleko od njih se nalazi jedno stablo pajavca sa mnoštvom podrasta u blizini. U parku je prisutno i nekoliko gorostasnih stabala hrasta lužnjaka i grupa starih sofora velikih dimenzija. U ivicnim delovima velikog travnjaka se nalazi nekoliko pojedinacnih stabala jasena. Zapadnim delom parka dominira americki koprivic razlicite starosti u zajednici sa bagremom i glogom medju kojima se nalaze retka pojedinacna stabla hrasta lužnjaka velikih dimenzija. Donji sprat na citavoj parkovskoj površini cini podrast americkog koprivica, bagrema, gloga i zove koji je toliko gust da park velikim delom cini neprohodnim. U severozapadnom delu parka, duž betonirane prilazne staze od kapije imanja do zgrade dvorca koja pravolinijski preseca veliki travnjak, u novije vreme zasadjena je grupa mladjih stabala cetinara - smrce, srebrnih bodljivih smrca, jela, hameciparisa, virdzinijskih kleka, istocnih tuja i dr. Stabla ne obrazuju skladnu kompoziciju, ali su vecinom pravilnog habitusa, vitalna i u dobrom zdravstvenom stanju u ovom uzrastu, ali ih je neophodno prorediti zbog pregustog sklopa koji je sadnjom formiran. Od žbunastih vrsta u Parku dvorca Jagodic su prisutni pojedinacni primerci polegle kleke, berberisa, leske, pajasmina, surucice, polegle dunjarice, pirakante, belog biserka, forzicije i jorgovana podsadjivanih poslednih godina u prednjem delu parka u ivicnim delovima travnjaka uz zgradu, na nekadašnjem mestu cvetnog partera i uz stazu koja preseca travnjak od kapije do zgrade dvorca. Od žbunastih vrsta u parku su prisutni i prestareli ostaci šimšira koji se nalaze na ostatku partera iza dvorca. Osim velikog travnjaka ispred dvorca, u ostalim delovima parka travne površine više nisu zastupljene. U delovima gde podrast lišcarskih vrsata nije pregust, tlo je prekriveno brsljanom, vinkom i veprinom.
|
 |
| |
| Enciklopedija |
PLANDIŠTE Morminta; Zicidorf; Mariolana VELIKA GREDA Djerdjeza; Djurdjevo Selo; Djurdjevac BANATSKI SOKOLAC Bioseg HAJDUCICA Hercekios; Istvanfalva; Istvanvolgy; Hajducka Greda MARGITA Sent Margita; Nagy Margita BARICE Janos; Sent Janos; Sveti Jovan JERMENOVCI Irmenjihaza STARI LEC Luas; Lec, Barac Haza; O Lec DUŽINE Secenfalva; Secenovo MARKOVICEVO Ujfalu; Kriva Bara MILETICEVO Raros KUPINIK Balad; Aleksandrov Gaj VELIKI GAJ Gaj; Gros Gaj; Nagy Gay LAUDONOVAC Laudontanja
|
| |
| Obeležje |
| |
 |
| |
| |
| |
 |
| |
|
|
|
|
